VAR là gì mà chỉ trong vài năm đã khiến cả thế giới bóng đá đảo điên, từ những tiếng la ó trên khán đài đến những dòng tít giật gân trên mặt báo? Công nghệ trợ lý trọng tài video này không chỉ đơn thuần là xem lại một pha quay chậm, nó là cả một quy trình phức tạp, đầy kịch tính, có thể biến một bàn thắng vàng thành con số không tròn trĩnh chỉ trong tích tắc, khiến bao con tim vỡ oà rồi lại chết lặng. Nhiều người nói VAR đem lại công bằng, nhưng không ít kẻ lại cho rằng nó đang giết chết cảm xúc nguyên bản của môn thể thao vua, đặc biệt là sau những quyết định việt vị chỉ bằng một cái móng chân.
VAR là gì? Giải mã tường tận cho người trong cuộc
Nói một cách thẳng thắn, VAR (Video Assistant Referee) là một tổ trọng tài thứ hai, ngồi trong một căn phòng kín gọi là VOR (Video Operation Room), với nhiệm vụ soi xét lại các tình huống gây tranh cãi qua hàng chục góc máy quay khác nhau. Họ không phải là người quyết định cuối cùng, mà chỉ đóng vai trò “tư vấn” cho trọng tài chính trên sân.
Bản chất không phải là “xem lại TV”
Nhiều người lầm tưởng VAR chỉ đơn giản là trọng tài chạy ra đường biên xem lại cái màn hình. Sai. Đó chỉ là bước cuối cùng. Đằng sau đó là cả một ekip làm việc.
- VAR chính: Trọng tài có kinh nghiệm, là người đứng đầu phòng VOR, liên tục theo dõi trận đấu và giao tiếp với trọng tài chính.
- AVAR (Assistant VAR): Có 1 đến 3 trợ lý, giúp VAR chính theo dõi các tình huống khác khi VAR đang bận xem xét một pha bóng cụ thể.
- Kỹ thuật viên replay: Người điều khiển hệ thống, tua đi tua lại các góc máy theo yêu cầu của trọng tài VAR.
Họ giống như một “ban tham mưu” tối cao, cung cấp bằng chứng rõ ràng nhất để trọng tài chính không đưa ra một quyết định sai lầm ngớ ngẩn.
Quy trình hoạt động “3 bước” của VAR
Quy trình của VAR không hề lộn xộn mà tuân theo một nguyên tắc rất chặt chẽ từ FIFA và IFAB (Hội đồng Hiệp hội Bóng đá Quốc tế).
- Checking (Kiểm tra): Tổ VAR âm thầm kiểm tra MỌI tình huống thuộc 4 loại được can thiệp (sẽ nói ở phần sau). Nếu không có gì bất thường, trận đấu tiếp tục, không ai hay biết gì.
- Review (Xem xét):: Nếu VAR phát hiện một “lỗi rõ ràng và hiển nhiên” (clear and obvious error), họ sẽ thông báo cho trọng tài chính qua tai nghe. Trọng tài chính có hai lựa chọn: tin tưởng VAR và thay đổi quyết định ngay, hoặc tạm dừng trận đấu để ra xem lại màn hình (On-Field Review).
- Decision (Quyết định): Quyết định cuối cùng LUÔN thuộc về trọng tài chính. VAR chỉ là công cụ hỗ trợ.
Bốn trường hợp VAR được phép “ra tay”
IFAB quy định rất rõ, VAR không phải là cái cớ để mổ xẻ mọi pha bóng. Công nghệ này chỉ can thiệp vào 4 tình huống có thể thay đổi cục diện trận đấu một cách trực tiếp.
Bàn thắng và các lỗi liên quan
Đây là trường hợp phổ biến nhất. VAR sẽ kiểm tra xem có lỗi nào xảy ra trong quá trình dẫn đến bàn thắng hay không.
- Việt vị: Cái này thì quá quen thuộc rồi, công nghệ kẻ vạch ảo sẽ xác định cầu thủ có đứng dưới hậu vệ cuối cùng của đối phương hay không.
- Chơi bóng bằng tay (Handball): Cầu thủ tấn công có để bóng chạm tay trước khi ghi bàn?
- Phạm lỗi: Có một pha phạm lỗi rõ ràng của đội tấn công mà trọng tài bỏ qua không?
- Các tình huống khác: Ví dụ bóng đã đi hết đường biên ngang trước khi được tạt vào.
Quyết định thổi phạt đền (Penalty)
Một quả penalty có thể định đoạt cả trận đấu, nên nó được VAR soi rất kỹ.
- Có lỗi hay không?: Pha va chạm có đủ mạnh để thổi penalty hay chỉ là một cú ngã vờ (ăn vạ)?
- Vị trí phạm lỗi: Lỗi xảy ra trong hay ngoài vòng cấm? Nếu ngoài vòng cấm, penalty sẽ bị hủy và thay bằng một quả đá phạt.
Lỗi dẫn đến thẻ đỏ trực tiếp
VAR chỉ can thiệp với các tình huống thẻ đỏ trực tiếp, không áp dụng cho thẻ vàng thứ hai.
- Hành vi bạo lực: Đánh nguội, vào bóng triệt hạ đối phương mà trọng tài không quan sát thấy.
- Ngăn cản một cơ hội ghi bàn rõ rệt (DOGSO): Ví dụ một hậu vệ dùng tay chơi bóng trên vạch vôi.
Nhầm lẫn cầu thủ
Đây là trường hợp hiếm gặp nhưng vẫn xảy ra. Trọng tài rút thẻ phạt nhầm người. VAR sẽ can thiệp để xác định chính xác cầu thủ đã phạm lỗi, đảm bảo tính công bằng.
VAR: Vị cứu tinh hay kẻ phá hoại cảm xúc?
Đây là cuộc tranh cãi không bao giờ có hồi kết trong cộng đồng người hâm mộ. Bản thân tôi cũng có những cảm xúc rất trái chiều về công nghệ này.
Mặt sáng: Công lý được thực thi
Không thể phủ nhận VAR đã sửa chữa vô số sai lầm lịch sử. Những “Bàn tay của Chúa” kiểu Maradona hay những bàn thắng ma sẽ không còn đất diễn. Các đội bóng nhỏ không còn phải chịu những quả penalty tưởng tượng khi đối đầu với các ông lớn. Về lý thuyết, nó làm cho bóng đá trở nên công bằng hơn.
Mặt tối: Cái giá của sự công bằng
Cá nhân tôi thấy, cái giá phải trả cho sự công bằng tuyệt đối này đôi khi quá đắt.
- Gián đoạn trận đấu: Chờ đợi 2-3 phút để VAR đưa ra quyết định thực sự giết chết nhịp độ trận đấu. Cầu thủ thì nguội đi, còn người hâm mộ thì sốt ruột.
- Cảm xúc bị kìm nén: Bạn có dám ăn mừng hết mình một bàn thắng ở phút 90 nữa không? Hay sẽ phải nín thở nhìn về phía trọng tài, chờ đợi xem có “biến” gì không? Cảm giác vỡ òa nguyên thủy đã bị VAR tước đoạt phần nào.
- Những quyết định “việt vị một sợi tóc”: Theo kinh nghiệm xem bóng đá của tôi, những pha việt vị mà công nghệ phải zoom tới từng pixel để kẻ vạch thực sự đi ngược lại tinh thần của luật việt vị. Nó quá máy móc và đôi khi phi lý.
VAR tại Việt Nam và câu chuyện V.League
Hành trình đưa VAR về Việt Nam là cả một nỗ lực lớn về tài chính và nhân lực, cho thấy quyết tâm nâng tầm giải đấu của VFF.
Chi phí và thách thức triển khai
Để vận hành VAR theo chuẩn FIFA, chi phí cho mỗi xe VAR chuyên dụng có thể lên tới hàng chục tỷ VNĐ. Chưa kể chi phí đào tạo trọng tài, kỹ thuật viên trong một thời gian dài. Ban đầu, V.League chỉ có thể áp dụng VAR ở một vài trận cầu đinh mỗi vòng đấu.
Những pha “bẻ còi” đi vào lịch sử
Ngay từ khi được áp dụng, VAR đã tạo ra những dấu ấn đậm nét tại V.League. Đã có những bàn thắng bị từ chối, những quả penalty được trao hoặc bị hủy bỏ, trực tiếp thay đổi kết quả trận đấu. Điều này giúp giảm bớt các tranh cãi về công tác trọng tài, vốn là vấn đề nhức nhối của bóng đá Việt Nam nhiều năm qua.
Chất lượng và sự đồng bộ
Tất nhiên, không thể đòi hỏi chất lượng vận hành VAR ở V.League ngay lập tức ngang bằng với Premier League hay World Cup. Số lượng góc máy còn hạn chế, kinh nghiệm của tổ trọng tài VAR cũng cần thêm thời gian để tích lũy. Nhưng đây rõ ràng là một bước tiến cần thiết.
Công nghệ đằng sau phòng VOR
Đừng nghĩ VAR chỉ là vài cái màn hình. Nó là một tổ hợp công nghệ phức tạp.
Hệ thống Camera và Replay
Một trận đấu áp dụng VAR tiêu chuẩn quốc tế có thể có tới hơn 30 camera khác nhau, bao gồm cả camera siêu chậm (super slow-motion) và cực chậm (ultra slow-motion) để bắt được những chi tiết nhỏ nhất như bóng đã chạm tay hay chưa.
Công nghệ việt vị bán tự động (SAOT)
Đây là bước tiến mới nhất. Hệ thống sử dụng 12 camera chuyên dụng gắn dưới mái sân vận động, theo dõi 29 điểm dữ liệu trên cơ thể mỗi cầu thủ. Kết hợp với một cảm biến bên trong quả bóng, AI có thể xác định thời điểm bóng rời chân và vị trí của cầu thủ ngay lập tức, gửi cảnh báo đến phòng VAR chỉ trong vài giây.
Hệ thống liên lạc chuyên dụng
Tổ trọng tài trên sân và trong phòng VAR liên lạc với nhau qua một hệ thống tai nghe và micro được mã hóa, đảm bảo thông tin được truyền đi thông suốt và không bị nhiễu hay nghe lén.
Kết luận
Vậy cuối cùng, VAR là gì? Nó là một công cụ, một nỗ lực để bóng đá trở nên công bằng hơn. Dù vẫn còn đầy tranh cãi và đôi khi làm người hâm mộ bực bội, sự tồn tại của công nghệ trợ lý trọng tài video là một phần không thể thiếu của bóng đá hiện đại. Cá nhân tôi cho rằng, thay vì loại bỏ nó, chúng ta nên tìm cách cải tiến để VAR hoạt động nhanh hơn, nhất quán hơn và bớt can thiệp vào những tình huống không thực sự rõ ràng. Có lẽ một hệ thống “challenge” (thách thức) cho mỗi đội như trong tennis sẽ là một giải pháp thú vị, trả lại một phần quyền kiểm soát cho chính những người trong cuộc.